içimiz - dışımız

Taa eskiden Ali Nesin'in bir kitabında bahsettiği bir soru vardı, hatta şöyleydi:

Bir baba ve öz oğlu arabalarıyla yolculuk etmekteyken bir kaza geçirirler. Baba olay yerinde ölürken oğlu ağır yaralanır, ve hastaneye kaldırılır. Hastanede hemen ameliyata alınması gerekmektedir ve bunun için hastanedeki en usta cerrah çağırılır. Cerrah gelir ve de oğlanı görür görmez "Bu benim oğlum, bu ameliyatı ben yapamam" der. Oğlan cerrahın gerçekten öz oğlu olduğuna göre bu nasıl olur?


Cevap aslında basit çok, cerrah kadındır. Bu kadar basit bir hikayenin kafamızın en derin yerlerine yerleşmiş önyargıları, ayrımcılık tohumlarını afişe etmesi çok etkileyici bence. Bu soruyu yıllardır bilirim, ara sıra tanıdıklarıma da sorarım, kadın erkek daha kimsenin doğru cevabı verdiğini görmedim - ki bu insanlar arasında feminist çalışmalarla ilgilenenler de vardı.

Yeni öğrendiğim, kesinlikle bu kadar etkileyici olmasa da yine de gündelik dilden olduğu için ilgi çekici bir örnek de şu: "Adam çıldırdı ve komşularından birinin karısını öldürdü." Bu cümlede yanlış hiçbir şey yokmuş gibi duruyor değil mi? Peki ya cümle şöyle olsaydı: "Adam çıldırdı ve komşularından birinin kocasını öldürdü."

Durup dururken gelmedi tabi bunlar aklıma. Dün kütüphanede Scientific American'ın haziran sayısında Mahzarin Banaji isimli hintli bir psikologun araştırmasından bahsediyordu. (Sanırım ben bu araştırmayı daha önce de Tübitak Bilim Teknik'te de görmüş, ama sonra unutmuştum) Araştırmada insanların verdikleri tepkilerin bazılarının, bilinçli şekilde dile getirdikleri, düşündükleri şeylerin tam tersi olabileceği bulunmuş ve bunun da bilinçdışı, içsel sebeplerden olduğu söyleniyor.

Tabi ben meraklı (ve de işsiz güçsüz) bir insan olarak bugün ilk iş dün web adresini not aldığım bu araştırma neyin nesiymiş diye baktım, ve bir kaç tane testi çözerek kendi içimdeki ayırımcıyı bulmaya çalıştım. Yaptığım 3-5 testin sonucunda araplara karşı olan azcık otomatik kayırmacılığım dışında (bunun da Türkiye gibi araplara karşı önyargıların almış yürümüş olduğu bir memlekette büyümüş olan bende böyle olması ayrıca şaşırtıcı) herhangi bir ayrımcılığım olmadığını gördüm, sevindim. İçimde ne zencilere, ne şişman insanlara, ne yaşlı insanlara, ne eşcinsellere, ne de kadınlara karşı gizli bir ayrımcılık beslemiyormuşum, ne güzel. Yalnız özgür yazılımı mikrosof ürünlerine karşı da kayırmıyormuşum içsel olarak, o beni üzdü biraz. Neyse canım sağolsun, bu kadar kusur Richard Stallman'da da olur.